Шығыс Қазақстан топан суға дайындалып жатыр

Өткен күзде және қыста қалыптасқан метеорологиялық жағдай ШҚО-ның көптеген аудандарында су басу қаупін тудырып отыр. Көктемге арналған ауа-райы болжамы да күтілетін жауын-шашынның көптігімен алаңдатады. Жергілікті атқарушы билік пен құтқарушылар су тасқынымен күресуге дайындала бастады.

Алаңдай бастау керек пе?

Метеорологтардың пікірінше, көктемнің бірінші айында ШҚО тұрғындары елеулі проблемалармен бетпе-бет келуі мүмкін бірқатар қолайсыз ауа райы факторлары қалыптасып отыр. Күзде топырақты ылғалмен қанықтырған жаңбыр молынан жауды. Қыстың бірінші жартысы қардың аздығымен ерекшеленді, бұл жердің терең қатуына ықпал етті. Қыстың екінші жартысында аймаққа жауын-шашын молынан түсті. Наурыздың басында кенеттен плюс температура орнады.

— 11-14 наурыз аралығында қарқынды қар еру процесі жалғасады, — деп ескертеді "Қазгидромет" ШЖҚ РМК ШҚО және Абай облыстары бойынша филиалының гидрология бөлімінің бастығы Іңкәр Асқарова. — Күнделікті гидрологиялық бюллетеньде еріген беткейлік ағындарды қалыптастыру мүмкіндігі атап өтіледі. Қардың едәуір мөлшерін, топырақтың күзгі ылғалдылығын және мұз қабығының болуын ескере отырып, еріген судың топыраққа сіңуі қиынға соғады. Бұл судың беткі ағынының пайда болуына және ықтимал су тасқынына әкеледі.

4-7 наурыз аралығында метеорологтар Алтай, Үлкен Нарын, Күршім, Марқакөл аудандарында қар өлшеуіш түсірілім жүргізіп, қардың суға толып кеткенін анықтады. Бүгінгі таңда қар мен судың ең үлкен қоры Марқакөл, Алтай, Самар, Глубокое, Шемонаиха және Риддер қалаларында жинақталған. Топырақ бойынша мұздатудың минималды қалыңдығы бүгінде 32 сантиметрді құрайды. Ең үлкені — тереңдігі бір метрден астам — Үлкен Нарын, Зайсан, Семей және Өскемен, Алтай және Самар аудандарында байқалды.

Гидрологтар ылғалдың үлкен қорына байланысты Бұқтырма су қоймасына ағын нормадан жоғары болады деп болжайды. Алайда, біздің қолдан жасалған теңізіміз судың осы көлемімен күресуге қауқары жетуі тиіс. Естеріңізге сала кетейік, соңғы жылдары оның деңгейінің төмендеуі байқалды. Бұқтырма су қоймасы толымдылығының еркін көлемі бүгінде жобалық көлемнің 58 пайызын құрап отыр.

Синоптиктердің алаңдаушылығын тек ерте жарылуға байланысты мұз кептелісі пайда болуы мүмкін ірі өзендер ғана тудырып отырған жоқ. Кішкентай өзендер, бұлақтар мен уақытша су ағындары да қиындық тудыруы мүмкін. Олар мұздан алғашқылардың бірі болып тазартылады, бірақ үлкендерге қарағанда суды әлдеқайда аз қабылдай алады. Еріген су терең мұздатылған топыраққа әзірге сіңіп кете алмасы анық. Естеріңізге сала кетейік, 2018 жылы облыстың көптеген аудандарында апатты су тасқынын тудырған дәл осы шағын өзендер болған.

Наурыз айындағы ауа-райы болжамы да үлкен сынақтарға дайындалуға мәжбүр етеді. Аспан кеңсесі алдағы күндері бізге суды молынан беруге шешім қабылдаған сынды.

— 12-17 наурыз аралығында атмосфералық фронтальды бөлімдердің өтуімен облыс бойынша ауа райының тұрақсыз сипаты сақталады, — деп түсіндірді Іңкәр Асқарова. — Жаңбыр мен қар түріндегі жауын-шашын күтіледі. Түнгі және күндізгі ауа температурасы төмендейді деп күтілуде. 13 наурызда облыстың көп бөлігінде жауын-шашын болады деп күтіледі. Облыстың солтүстігі мен шығысында қалың қар болады. 14-15 наурызда Шемонаиха, Риддер, Алтай, Катон, Үлкен Нарын, Марқакөл, Зайсан және Тарбағатай аудандарында қар жауады. 16-17 наурыз аралығында облыстың солтүстігі мен шығысында да қар жауады деп күтілуде. 18-20 наурыз аралығында жауын-шашынсыз ауа райы болжанады. 15-17 наурыз аралығында түнгі ауа температурасы 15 градусқа дейін, күндіз-2-ден 8 градусқа дейін төмендемек. 18-20 наурыз аралығында температураның шамалы көтерілуі күтіледі - түнде 10 градусқа дейін аяз, күндіз 3 градусқа дейін жылы болады. Үшінші онкүндікте жауын-шашын көбінесе жаңбыр мен қар түрінде болады деп болжанады. Ауа температурасының біртіндеп көтерілуі күтілуде.

Қазіргі жағдайда түнгі ауа температурасының төмендеуі жақсы екенін ескереміз. Бұл еріген су көлемін біраз уақытқа азайтады. Бірақ бәрібір көктем оңай болмайтын сияқты.

Су тасқынына дайындаламыз

Су тасқыны кезеңінде демалыс және мереке күндерін қоса алғанда, 1 наурыз бен 31 мамыр аралығында Қазгидрометтің Шығыс Қазақстан филиалы күн сайын су объектілерінің жай-күйі туралы гидрологиялық бюллетень ұсынатын болады. Гидрометеожағдайлар күрт өзгерген жағдайда су тасқыны қаупі туралы дауылды ескертулер жіберіледі. Бірақ бұл ескертулер адамдар су тасқынымен күресуге өз бетінше де дайындалған жағдайда ғана маңызды болады.

Су басудың алдын алу жұмыстары көктемде басталмауы керек. Халықты көктемгі сулардан ұзақ мерзімді жүйелі жұмыс жағдайында ғана қорғауға болады.

— Соңғы үш жыл ішінде "Су тасқынына қарсы іс-шаралардың Жол картасы" бекітілді, — деп түсіндірді ШҚО әкімі аппаратының жұмылдыру дайындығы бөлімінің басшысы Ерден Сәрсембинов. — Ол су тасқыны қаупінің алдын алуға бағытталған. Үш жылдың ішінде 383 миллион теңгеге 21 іс-шара орындалды. Өткен жылы "Жол картасына" қосымша 27 учаскеде күнделікті жұмыс жоспары бойынша басқа да алдын алу іс-шаралары өткізілді. Жазғы-күзгі кезеңде өзен арналары тереңдей түсті және тазартылды, бөгеттер нығайтылды.

Төтенше жағдайлардың алдын алу және жою үшін облыс, қалалар және аудандар әкімдіктерімен екі миллиард теңгеден астам қаражат көзделген. Облыс бойынша көктемгі суды қабылдауға тікелей дайындық басталды.

— Жергілікті әкімдіктер каналдарды, арықтарды, көпірлерді, су өткізу құрылыстарын қардан тазартуды, елді мекендердің айналасындағы қар үйінділерін кесуді, су бұру арналарын орнатуды, қапшықтарды төсеуді жүргізуде, — дейді Еркен Сәрсембинов. — 1 наурыздан бастап елді мекендерде су тасқынына жол бермеу жұмыстары жанданды. 260 мың текше метр қар шығарылды. Барлық 132 гидротехникалық құрылыста бақылау орнатылған. Су тасқыны кезеңінде су айдындарының жинақтаушы көлемін құру үшін судың транзиттік ағызылуы жүргізіледі. Иесіз гидротехникалық құрылыстар жоқ. ГЭС каскады штаттық режимде жұмыс істейді.

Атқарушы билік профилактикалық жұмыстармен айналысып жатқанда, құтқарушылар су олардың мүлкіне немесе өміріне қауіп төндіретін жағдайда адамдарға көмектесуге дайындалуда. Бұл дайындық мерзімінен бұрын басталды.

— Қазір облыс бойынша жоғары дайындық режімінде жұмыс істеудеміз, — деп баяндайды ШҚО ТЖД ТЖ жою басқармасының бастығы Ринат Кондыбаев. — Бұл режім барлық азаматтық қорғау қызметтерін су тасқыны қаупіне ден қоюға дайындауды көздейді. Бұл режімді облыс әкімі 1 ақпаннан бастап енгізді. Жағдай қиындаған жағдайға ТЖ Департаменті жергілікті атқарушы органдардан, полиция департаментінен және Ұлттық ұланнан тұратын, ұзын саны 2334 адамнан құралған, 735 бірлік техника мен 61 жүзу құралынан тұратын күш пен құрал топтамасын қалыптастырды. Облыс бойынша 223 су сорғыш құрылғы бар. ТЖ департаментінің қарауында су тасқынының салдарын жоюға арналған 26 бірлік жоғары өтімді техника бар. Барлық азаматтық қорғау қызметтерін үйлестіру үшін 8-9 ақпанда облыс бойынша "Көктем-2024" Республикалық командалық-штабтық оқу-жаттығуы өткізілді. Мониторинг және алдын алу іс-шараларын жүргізу үшін Алтай және Күршім аудандарына Семейде орналасқан ҚР ТЖМ әскери бөлімінің әскери қызметшілері келді.

Бүгінгі таңда құтқарушылардың негізгі міндеттерінің бірі асып төгілуге қабілетті мұз кептелістерімен күресу болып отыр. Мамандар Алтай ауданындағы Бұқтырма өзенінде, Күршім өзенінде, Шемонаиха, Глубокое аудандарындағы Уба өзенінде және Риддер қаласында мұзды жару қажет екенін анықтады. Қазіргі таңда Шемонаихада жарылыс жұмыстары жүргізілуде.

Су тасқынын тудыруы мүмкін шағын өзендер мен бұлақтардың ең көп саны Глубокое ауданында шоғырланған екен. Олардың алдын алу үшін арналарды профилактикалық тазарту қажет.

Ең жаман жағдайға дайын болу керек

2018 жылғы көктемгі су тасқыны адамдардың мүлкіне апатты әсер етті. Бүгінде ШҚО бойынша сол оқиғаға ұқсас жағдай қалыптасуда. Бірақ бұл міндетті түрде солай болады дегенді білдірмейді. Егер тұрғындардың өздері де су тасқынына дайындыққа қатысса, оның салдарын болдырмауға немесе азайтуға болады.

— Аула аумақтарын қардан, жақын маңдағы арықтар мен каналдарды мұз бен қоқыстан тазарту қажет, — дейді Ринат Кондыбаев. — Мүмкіндігінше қаптар мен импровизацияланған құралдарды, инертті материалдарды жинау керек. Су тасқыны қаупі бар елді мекендердің тұрғындары кез келген төтенше жағдай кезінде олардың қолында болуы үшін барлық қажетті құжаттарды дайындауы тиіс. Төтенше жағдай туындаған кезде 101 және 112 телефондарына хабарласу керек.

Көппәтерлі үйлердің аулалары жергілікті ПИК пен МИБ басқаратын аумақтарға кіреді. Олар үйлерге іргелес аумақтардағы суды ағызуы керек. Егер жағдай бақылаудан шығып, су жертөлелерге түсе бастаса, коммуналдық қызметкерлерді шақыру керек. Өскемен қаласы бойынша кезекші қызмет 138 нөмірі бойынша жұмыс істейді.

— Бүгін ТЖ департаменті акция өткізуде, оның аясында біз арықтар мен арналарды, сондай-ақ мүгедектігі бар адамдарға, мүмкіндігі шектеулі және қарт азаматтарға, жалғызбасты аналарға аула аумағын тазартуға көмектесеміз, — деп хабарлайды ШҚО ТЖД ТЖ алдын алу басқармасы бастығының міндетін атқарушы Дина Бексұлтанова.

Егер су тасқыны орын алса және азаматтарды эвакуациялау қажет болса, жергілікті әкімдіктер шамамен 17 мың адамды қабылдай алатын 153 уақытша орналастыру пунктін ұйымдастырып отыр.